19.09.2021

NASZ RAPORT. Samorząd terytorialny ze specjalnym wsparciem. Co zawiera ustawa przyjęta przez Sejm

Raporty
<strong>NASZ RAPORT.</strong> Samorząd terytorialny ze specjalnym wsparciem. Co zawiera ustawa przyjęta przez SejmFot. wizjer.press

Na ostatnim posiedzeniu Sejm RP przyjął szereg ustaw. Znalazło się wśród nich kilka wchodzących w ramy programu „Polski Ład”. Szczególne znaczenie ma ustawa o wsparciu jednostek samorządu terytorialnego w związku z Programem Polski Ład. Pozwoli ona zrekompensować pewne zmniejszenie dochodów jednostek samorządu terytorialnego, wynikające z wdrożenia przewidzianych w „Polskim Ładzie” zmian w systemie podatkowym. Rząd dofinansuje samorządowe inwestycje, takie jak nowe drogi, obiekty sportowe, remonty szkoły czy infrastruktura wodno-kanalizacyjna.

System dochodów jednostek samorządu terytorialnego (j.s.t.) obejmuje szeroki i zróżnicowany katalog wpływów. Należą do nich wpływy z różnych podatków i opłat (m.in. podatek od nieruchomości, podatek rolny, podatek od spadków i darowizn, opłata skarbowa), a także subwencja i dotacje z budżetu państwa. Jednym z najważniejszych źródeł wpływów dla j.s.t. są udziały w podatku dochodowym – PIT (od osób fizycznych) i CIT (od osób prawnych). Udział gminy w tych podatkach wynosi 37,89% dochodów z PIT od osób zamieszkałych na terenie gminy i 6,71% od osób prawnych i jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej mających siedzibę na terenie tej gminy. W przypadku powiatów udział ten wynosi 10,25% w przypadku PIT i 1,40% w przypadku CIT, a dla województw – odpowiednio 1,60% i 14,75%.

Taka konstrukcja z jednej strony pozwala na wzmocnienie idei samorządności i autentycznej więzi między j.s.t. a ich mieszkańcami i działającymi na ich terenie przedsiębiorcami, którzy mają świadomość, że ich podatki finansują funkcjonowanie wspólnot samorządowych. Z drugiej strony – w pewnym sensie konserwują one różnice w poziomie rozwoju gospodarczego pomiędzy tymi wspólnotami. Zupełnie inaczej wyglądają bowiem dochody bogatych gmin wielkomiejskich, czy choćby gmin wiejskich, na terenie których zlokalizowane są wielkie zakłady przemysłowe. Emblematycznym przykładem jest tu ciesząca się od lat statusem najbogatszej w Polsce, położona w województwie łódzkim, gmina Kleszczów, na terenie której zlokalizowana jest Kopalnia Węgla Brunatnego i Elektrownia Bełchatów. Różnice w poziomie dochodów, a co za tym idzie – możliwości inwestycyjnych czy jakości usług publicznych, pomiędzy Kleszczowem a sąsiadującymi gminami niezbyt bogatego regionu południa Ziemi Łódzkiej, są drastyczne. Zrównoważeniu takich nierówności dochodowych służą inne źródła, przede wszystkim subwencja ogólna.

Zmiany w systemie podatkowym, przewidziane programem „Polski Ład”, oznaczają generalne obniżenie podatków dochodowych (zwłaszcza PIT, chociażby przez wprowadzenie kwoty wolnej od 30 tys. zł). Wzbudziło to obawy jednostek samorządu terytorialnego – obniżenie ogólnej kwoty wpływów z podatku oznacza obniżenie przypadającego im udziału. Przyjęta przez Sejm ustawa pozwoli zniwelować ten efekt. Jednocześnie – zawiera ona szereg rozwiązań proinwestycyjnych i wzmacniających dochody mniej zamożnych samorządów.

Ogólne kierunki zmian. Wnioski z prac Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego

Prace nad nowym systemem dochodów jednostek samorządu terytorialnego prowadzone były w ramach powołanego na mocy ustaleń Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego Zespołu ds. przeglądu finansów samorządowych, w skład którego wchodzą przedstawiciele rządu i samorządu. W grudniu 2020 roku na spotkaniu Zespołu, Ministerstwo Finansów zaprezentowało wstępną koncepcję zmian w systemie finansowania samorządów obejmującą kluczowe kategorie ich dochodów, w tym, opartą na doświadczeniach współpracy z Bankiem Światowym, kompleksową zmianę mechanizmu wyrównawczo-korekcyjnego. Najważniejsze kierunki korekt systemu są następujące:

  • zwiększenie stabilności i przewidywalności dochodów samorządowych, tak by były one mniej narażone na wahania koniunktury gospodarczej oraz skutki wprowadzanych zmian prawnych;

  • wyeliminowanie dysfunkcji systemu dochodów samorządowych, które uległy znacznemu nasileniu w okresie dekoniunktury wywołanej epidemią Covid-19 i mogą się pogłębić po wprowadzeniu zmian podatkowych zawartych w Polskim Ładzie;

  • wzmocnienie potencjału inwestycyjnego jednostek samorządu terytorialnego;

  • zapewnienie samorządom województw dochodów niezbędnych do realizacji zadań publicznych.

Rozwojowa część subwencji ogólnej

Ustawa wprowadza nową część subwencji ogólnej – część rozwojową, zapewniającą stałe wsparcie j.s.t. w obszarze inwestycyjnym. Globalna kwota tej części subwencji, jak również jej podział na poszczególne jednostki, ustalany ma być na podstawie zobiektywizowanego algorytmu. Szczegółowy algorytm podziału uwzględniałby dwa kluczowe parametry, jakimi są poziom wydatków majątkowych j.s.t. oraz liczba mieszkańców. Globalna kwota subwencji o charakterze rozwojowym będzie stabilna i nie będzie ulegać znacznym corocznym zmianom wysokości na skutek wahań poziomu inwestycji samorządowych. Natomiast kryteria jej podziału będą przyczyniać się do:

  • ograniczania nierówności rozwojowych między samorządami (poprzez otrzymywaną przez każdy samorząd kwotę podstawową części rozwojowej subwencji ogólnej, ustalanej co do zasady proporcjonalnie do liczby mieszkańców),

  • wzmocnienia aktywności inwestycyjnej j.s.t. (tzw. premia aktywizująca, przysługująca samorządom odnotowującym ponadprzeciętne w relacji do średniej wzrosty wydatków majątkowych oraz premia inwestycyjna dla samorządów, w których inwestycje to znaczna część ich budżetu).

Stabilizacja dochodów samorządów

Zakłada się ujednolicenie sposobu ustalania i przekazywania dochodów j.s.t. z tytułu udziału we wpływach z podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT) oraz podatku dochodowego od osób prawnych (CIT). Ustalana globalna kwota dochodów samorządu terytorialnego z podatku PIT i podatku CIT bazowałaby na planowanych na dany rok budżetowy wpływach z PIT i CIT, ustalonych przed rozpoczęciem roku budżetowego. Dzięki temu kwota dochodów j.s.t. z tytułu udziału w PIT i CIT w skali makro będzie znana przed rozpoczęciem roku budżetowego, a jednostki samorządu terytorialnego będą pewne otrzymania zaplanowanych dochodów.

Nowością będzie przekazywanie j.s.t. dochodów z tytułu udziału we wpływach z podatków dochodowych w stałych, równych miesięcznych ratach, które nie będą zmieniały się przez cały rok, niezależnie od koniunktury gospodarczej roku budżetowego, czy terminów rozliczeń podatków. Ułatwi to samorządom planowanie oraz realizowanie budżetów.

W systemie finansów samorządu wprowadzona zostanie dodatkowo reguła zapewniająca długookresową stabilizację dochodów. W świetle tej reguły stabilizującej dochody samorządowe, planowane łączne dochody samorządów z tytułu udziału we wpływach z podatków dochodowych PIT i CIT nie mogłyby być na dany rok budżetowy mniejsze niż dochody wykonane z roku poprzedzającego rok bazowy indeksowane wskaźnikiem średniookresowej dynamiki PKB. Reguła namnażałaby dochody wskaźnikiem średniookresowej, czyli 8-letniej dynamiki PKB – taki okres wynika z przeciętnej długości cyklu koniunkturalnego. Jego zastosowanie w tej nowej regule samorządowej miałoby także charakter antycykliczny, czyli korzystny dla j.s.t., szczególnie w okresie gorszej koniunktury.
Zakłada się, że w wyniku wdrożenia proponowanej reguły dochody samorządowe będą odporne na skutki wynikające dla samorządów ze zmian prawnych wprowadzanych w przepisach podatkowych oraz mniej podatne na wahania cyklu koniunkturalnego.

Dodatkowe 8 mld zł dla samorządów w 2022 r.

Jednocześnie, rząd – jeszcze w 2021 r. – przekaże jednostkom samorządu dodatkowe 8 mld zł, jako pomoc w realizacji zadań własnych samorządu. Stanowi to 11,5 proc. w relacji do łącznej kwoty PIT i CIT planowanej przez samorządy na 2022 r. w maju br., tj. jeszcze przed ogłoszeniem programu Polski Ład.

Inne rozwiązania

Uelastycznione zostanie także zarządzanie budżetami samorządów, poprzez modyfikację reguł fiskalnych obowiązujących samorządy. Chodzi o wprowadzenie czasowych preferencji dotyczących zasady zrównoważenia części bieżącej budżetu jednostki samorządu oraz indywidualnego limitu spłaty zobowiązań, szczególnie w kontekście wyzwań nakładanych w ramach programu Polski Ład. Wprowadzono również rozwiązania związane z utratą 31 grudnia 2021 r. mocy przepisów ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego, dotyczących zasady ustalania wpłat województw do budżetu państwa i sposobu ich podziału. Bez tych przepisów samorządy województw pozbawione byłyby istotnej części ich dochodów.

md

przeglądaj

inne artykuły tej kategorii

Nasi dziennikarze przez 24 godziny na dobę monitorują wydarzenia i informują o wszystkim, co istotne w polskim prawie oraz pracy organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości

wróć na początek strony
TWEETUJ Z NAMItwitter
facebookODWIEDŹ PROFIL