23.02.2021

NASZ PORADNIK. Prawa ofiary przestępstwa przed rozpoczęciem procesu

Pomoc ofiarom
<strong>NASZ PORADNIK</strong>. Prawa ofiary przestępstwa przed rozpoczęciem procesuFot. Pixabay.com/geralt

Jakie są prawa ofiary przed rozpoczęciem procesu sądowego? Jak złożyć zawiadomienie o przestępstwie? Jakie są nasze uprawnienia w toku postępowania przygotowawczego? Na te i inne pytania odpowiadamy w tym poradniku.

Na postępowanie w sprawach karnych w Polsce składa się postępowanie przygotowawcze oraz postępowanie sądowe. Postępowanie przygotowawcze (dochodzenie lub śledztwo - w zależności od rodzaju przestępstwa i od wysokości grożącej kary), prowadzone przez policję i prokuraturę, poprzedza postępowanie sądowe. Jego celem jest ustalenie faktów związanych z popełnionym przestępstwem oraz wykrycie sprawców. Jeśli zgromadzony w postępowaniu przygotowawczym przez policję i prokuraturę materiał dowodowy jest wystarczający, sprawcy zostaną postawione zarzuty. Prokurator sporządza akt oskarżenia lub zatwierdza akt oskarżenia sporządzony przez Policję w dochodzeniu i wnosi go do sądu. W przeciwnym razie, jeśli postępowanie przygotowawcze nie dało podstaw do postawienia zarzutów, sprawę umarza się. Podczas procesu sądowego, sąd rozpoznaje zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w celu ustalenia winy oskarżonego. Oskarżony, który zostanie uznany winnym zarzucanych mu czynów, podlega przewidzianej prawem karze. W przeciwnym razie zostanie oczyszczony z zarzutów.

Procedura karna w odniesieniu do ofiar przestępstwa posługuje się pojęciem pokrzywdzonego. Pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, jeśli której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone na skutek czynu, z którym ustawa karna wiąże sankcję karną, na przykład doznała obrażeń lub jej majątek został uszczuplony na skutek zniszczeń lub kradzieży. Ofiara przestępstwa ma określone ustawą prawa podczas postępowania karnego i po jego zakończeniu. Pokrzywdzony w postępowaniu przygotowawczym jest stroną uprawnioną do działania we własnym imieniu i zgodnie z własnym interesem. Może również skorzystać z różnych form pomocy i wsparcia oraz dochodzić odszkodowania i naprawienia szkody powstałej na skutek przestępstwa.

Zawiadomienie o przestępstwie

Zawiadomienie o przestępstwie składa się w komisariacie policji lub jednostce prokuratury na piśmie lub ustnie do protokołu. Pismo z zawiadomieniem o przestępstwie można złożyć osobiście lub dostarczyć za pośrednictwem poczty (również elektronicznej).

Należy podkreślić, że osobą składającą zawiadomienie nie musi być pokrzywdzony. Czasami pokrzywdzonego nie można od razu lub w ogóle ustalić, czasem pokrzywdzony nie dowiaduje się o popełnieniu przestępstwa dopiero po jakim czasie, zdarza się też, że pokrzywdzony nie jest, z różnych przyczyn, zainteresowany w zawiadamianiu o przestępstwie. Do złożenia zawiadomienia o przestępstwie uprawniona jest każda osoba, która posiada informację o przestępstwie, bez względu na wiek, płeć, rasę, narodowość itp. O przestępstwie ściganym z urzędu ma społeczny obowiązek zawiadomić każdy, kto dowie się o jego popełnieniu. Z kolei za fałszywe zawiadomienie grozi do 2 lat więzienia.

Policja i prokuratura często udostępniają (na miejscu, na stronach internetowych) wzory zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa. Nie mają one obowiązkowego charakteru, ale pomagają one uporządkować informacje i ułatwiają sformułowanie zawiadomienia.

Przyjmuje się, że zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa powinno zawierać wskazanie osoby zawiadamiającej wraz z adresem korespondencyjnym i innymi danymi kontaktowymi (np. numerem telefonu), podanie czasu i miejsca popełnienia czynu, opis zdarzenia, a także – w miarę możliwości i stanu wiedzy zawiadamiającego: wskazanie osoby pokrzywdzonej, jeżeli jest inna, niż zawiadamiający, określenie wysokości poniesionej szkody (w przypadku przestępstw przeciwko mieniu), wskazanie ewentualnych świadków, informacje o posiadanych dowodach, wskazanie sprawcy przestępstwa lub osoby podejrzewanej o jego popełnienie. W praktyce warto przygotować i dołączyć do zawiadomienia jak najwięcej materiałów związanych z przestępstwem – np. zdjęcia, nagrania z monitoringu, dokumentację medyczną itp. Powinno być ono też opatrzone datą i podpisane.

Zawiadomienie o przestępstwie musi zostać przyjęte. O tym kto będzie prowadził sprawę zawiadamiający ma zostać poinformowany pismem przesłanym na wskazany adres. Złożenie zawiadomienia wiąże się także z obowiązkami - szczególnie w sytuacji gdy pokrzywdzony jest równocześnie lub jedynie świadkiem przestępstwa.

Uprawnienia pokrzywdzonego w okresie między popełnieniem przestępstwa a złożeniem zawiadomienia o tym przestępstwie

Przed złożeniem zawiadomienia o przestępstwie, każdy, w tym składający takie zawiadomienie pokrzywdzony, zostanie pouczony o treści artykułu 238 Kodeksu Karnego, przewidującego odpowiedzialność karną za zawiadomienie organów ścigania o niepopełnionym przestępstwie oraz artykułu 234 Kodeksu Karnego, który określa odpowiedzialność karną za fałszywe oskarżenie innej osoby o popełnienie przestępstwa.

Pokrzywdzony jest pouczany na piśmie o swoich uprawnieniach przed pierwszym przesłuchaniem, które ma miejsce po złożeniu zawiadomienia o przestępstwie. Do tego czasu organ może przekazać pokrzywdzonemu informacje o jego uprawnieniach, które będą przydatne w danych okolicznościach.

Informacje przekazywane pokrzywdzonemu przed pierwszym przesłuchaniem

Przed pierwszym przesłuchaniem pokrzywdzony otrzymuje na piśmie informacje dotyczące jego najważniejszych uprawnień, w tym jego statusu w postępowaniu przygotowawczym, możliwości składania wniosków o przeprowadzenie określonych czynności (np. przesłuchania świadków), korzystania z pomocy pełnomocnika oraz ubiegania się o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu, prawie do skierowania sprawy do mediacji, dostępu do akt, wnoszenia zażaleń na decyzje o umorzeniu postępowania, możliwościach naprawienia szkody przez oskarżonego lub uzyskania kompensaty państwowej, dostępie do pomocy prawnej, dostępnych środkach ochrony i pomocy, dostępie do pomocy finansowanej ze środków Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej, możliwości wydania europejskiego nakazu ochrony, organizacjach wsparcia pokrzywdzonych oraz o możliwości zwrotu kosztów poniesionych w związku z udziałem w postępowaniu.

Uprawnienia w toku postępowania przygotowawczego

Osoba, która złożyła zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa powinna zostać powiadomiona w ciągu 6 tygodni o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia. W razie braku takiej informacji może złożyć zażalenie do prokuratora nadrzędnego.

Pokrzywdzony w postępowaniu przygotowawczym jest stroną uprawnioną do działania we własnym imieniu i zgodnie z własnym interesem, w związku z czym przysługują mu szerokie uprawnienia.

Pokrzywdzony może składać wnioski o dokonanie czynności śledztwa lub dochodzenia (art. 315 § 1 KPK, art. 325a § 2 KPK). W razie złożenia przez pokrzywdzonego wniosku o ściganie niektórych sprawców, obowiązek ścigania obejmuje również inne osoby, których czyny pozostają w ścisłym związku z czynem osoby wskazanej we wniosku. Przepis ten nie dotyczy najbliższych osoby składającej wniosek. Wniosek może być cofnięty w postępowaniu przygotowawczym za zgodą prokuratora.

Jeżeli czynności śledztwa nie będzie można powtórzyć na rozprawie, pokrzywdzony i jego przedstawiciel ustawowy, powinni być dopuszczeni do tej czynności, chyba że w razie zwłoki, zachodzi niebezpieczeństwo utraty lub zniekształcenia dowodu. Prokurator może także dopuścić pokrzywdzonego do udziału w innych czynnościach śledztwa lub dochodzenia (art. 316 § 1, art. 317 § 1 KPK, art. 325a § 2 KPK).

Organ prowadzący postępowanie przygotowawcze ma obowiązek doręczenia pokrzywdzonemu odpisu postanowienia o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłych albo instytucji naukowej lub specjalistycznej oraz zezwala na wzięcie udziału w przesłuchaniu biegłego i zapoznaniu się z opinią (art. 318 KPK).

Pokrzywdzony w toku śledztwa lub dochodzenia może zwrócić się do sądu z żądaniem przesłuchania świadka, jeżeli zachodzi niebezpieczeństwo, że nie będzie można go przesłuchać na rozprawie (art. 316 § 3 KPK).

Pokrzywdzony może żądać odpisu protokołu czynności, w której uczestniczył lub miał prawo uczestniczyć, jak również dokumentu pochodzącego od niego lub sporządzonego z jego udziałem. Na jego wniosek odpłatnie wydaje mu się kserokopię dokumentów z akt sprawy, a za zgodą prowadzącego postępowanie przygotowawcze może on otrzymać odpłatnie uwierzytelnione odpisy lub kserokopie (art. 156 § 2 i 5 KPK i art. 157 § 3 KPK). Pokrzywdzony ma też prawo otrzymać na swój koszt po jednej kopii zapisu dźwiękowego lub obrazu utrwalonej w ten sposób czynności procesowej (art. 147 § 4 KPK).

Pokrzywdzony, za zgodą prowadzącego postępowanie, może w toku tego postępowania przeglądać akta i sporządzać z nich odpisy, a także złożyć zażalenie na odmowę udostępnienia akt (art. 156 § 1 i 5 KPK, art. 159 KPK).

Pokrzywdzonemu przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na czynności inne niż postanowienia i zarządzenia, naruszające jego prawa (art. 302 § 2 KPK).

Pomoc prawna w postępowaniu przygotowawczym

Pokrzywdzony może w postępowaniu przygotowawczym oraz sądowym korzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika - adwokata lub radcy prawnego. Pokrzywdzony może go ustanowić samodzielnie, a jeżeli jego sytuacja finansowa na to nie pozwala, może ubiegać się o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu. W tym celu należy złożyć do sądu lub prokuratora pismo, w którym należy wykazać, że pokrzywdzony nie jest w stanie sam uiścić wynagrodzenia pełnomocnika.

Komunikacja pokrzywdzonego z organami postępowania przygotowawczego

W toku postępowania, do czynności prowadzonej z udziałem pokrzywdzonego, który nie włada jeżykiem polskim, wzywa się tłumacza. Pisma kierowane do tej osoby lub otrzymywane od tej osoby są tłumaczone. Pokrzywdzony nie ponosi kosztów tłumaczenia.

Dzieci – ofiary przestępstw są reprezentowane przez rodziców lub osoby, które faktycznie się nimi opiekują. W przypadku osób nieporadnych (np. starszych) ich uprawnienia może wykonywać osoba faktycznie sprawująca nad nimi opiekę. Rodzice lub faktyczni opiekunowie powinni czuwać, by pozostający pod ich opieką pokrzywdzeni prawidłowo uczestniczyli w czynnościach procesowych, a w razie wątpliwości co do rozumienia znaczenia czynności przez ich podopiecznych, mogą o tym informować organ prowadzący postępowanie.

Zwrot kosztów z tytułu uczestnictwa w postępowaniu przygotowawczym

Jeżeli pokrzywdzony występował w postępowaniu wyłącznie w charakterze świadka, przysługuje mu zwrot kosztów przejazdu, noclegu, utrzymania oraz utraconego zarobku lub dochodu. Jeżeli pokrzywdzony występował w charakterze oskarżyciela posiłkowego lub prywatnego, przysługuje mu zwrot innych uzasadnionych wydatków, w tym związanych z ustanowieniem pełnomocnika. Aby uzyskać zwrot kosztów należy złożyć wniosek oraz – o ile jest to możliwe – przedstawić dokumenty potwierdzające poniesione wydatki.

md
Źródło: Ministerstwo Sprawiedliwości/Europejski portal e-sprawiedliwość (e-justice.europa.eu)

 

Artykuły powiązane

przeglądaj

inne artykuły tej kategorii

Nasi dziennikarze przez 24 godziny na dobę monitorują wydarzenia i informują o wszystkim, co istotne w polskim prawie oraz pracy organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości

wróć na początek strony
TWEETUJ Z NAMItwitter
facebookODWIEDŹ PROFIL